#8 - Tiêu chí phân giải (Resolution criteria) là gì?

Một trong những khác biệt quan trọng nhất giữa một dự báo nghiêm túc và một nhận định thông thường nằm ở khả năng kiểm chứng. Khi một người nói “tình hình Trung Đông sẽ còn rất căng thẳng”, câu nói đó có thể nghe hợp lý, nhưng gần như không thể đánh giá đúng hay sai. “Căng thẳng” nghĩa là gì? Căng thẳng về ngoại giao, quân sự, kinh tế hay truyền thông? Trong bao lâu? Đến mức nào thì được xem là đủ nghiêm trọng?

Đây là lý do dự báo cần tiêu chí phân giải (resolution criteria). Có thể hiểu đơn giản, tiêu chí phân giải là bộ quy tắc giúp xác định một dự báo cuối cùng được xem là đúng hay sai. Nếu câu hỏi dự báo là “Liệu một sự kiện có xảy ra hay không?”, thì tiêu chí phân giải sẽ trả lời: khi nào sự kiện đó được xem là đã xảy ra, khi nào được xem là không xảy ra, và dựa vào nguồn nào để xác định.

Nói cách khác, tiêu chí phân giải là “luật chơi” của một dự báo. Nó giúp người dự báo, người đọc và người đánh giá cùng hiểu một điều giống nhau. Một câu hỏi dự báo tốt không chỉ cần có chủ đề quan trọng, mà còn phải có cách xác định kết quả đủ rõ để sau này không phải tranh cãi theo cảm tính.

Ví dụ, thay vì hỏi: “Liệu căng thẳng Mỹ - Trung có leo thang trong năm 2026 hay không?”, một câu hỏi tốt hơn có thể là: “Liệu Mỹ có áp thêm thuế quan mới ở mức từ 25% trở lên đối với ít nhất 50 tỷ USD hàng hóa nhập khẩu từ Trung Quốc trước ngày 31/12/2026 hay không?” Câu hỏi thứ hai tuy dài hơn, nhưng rõ hơn rất nhiều. Nó xác định hành động cụ thể, ngưỡng định lượng, đối tượng áp dụng và mốc thời gian. Khi hết hạn, chúng ta có cơ sở để đánh giá dự báo thay vì diễn giải lại theo ý mình.

Tiêu chí phân giải thường cần làm rõ một vài yếu tố chính. Thứ nhất là sự kiện nào được tính là xảy ra. Thứ hai là khoảng thời gian nào được dùng để đánh giá. Thứ ba là nguồn thông tin nào được xem là đáng tin cậy để xác nhận kết quả. Thứ tư là những trường hợp mơ hồ sẽ được xử lý như thế nào. Càng nhiều điểm mơ hồ được xử lý từ đầu, dự báo càng có giá trị học hỏi về sau.

Điều này đặc biệt quan trọng trong địa chính trị, vì nhiều khái niệm thường được sử dụng không rõ ràng. “Chiến tranh”, “leo thang”, “khủng hoảng”, “can thiệp”, “thỏa thuận”, “sụp đổ”, “ổn định” đều là những từ có sức nặng, nhưng nếu không được định nghĩa rõ, chúng rất khó để phân tích theo một cách định lượng. Hai người có thể cùng nói về “leo thang quân sự”, nhưng một người nghĩ đến vài vụ đụng độ nhỏ ở biên giới, người khác lại nghĩ đến một chiến dịch quân sự quy mô lớn. Vì vậy, một câu như “liệu căng thẳng Ấn Độ - Pakistan có leo thang hay không?” cần được chuyển thành một tiêu chí cụ thể hơn, chẳng hạn “liệu giao tranh giữa Ấn Độ và Pakistan có gây ra tối thiểu 100 thương vong trên chiến trường trong 30 ngày đầu tiên không?”. Ngưỡng này không có nghĩa là chiến tranh toàn diện, nhưng nó giúp phân biệt một sự cố an ninh nhỏ với một mức leo thang quân sự đáng kể. Đây cũng là cách tư duy gần với các bộ dữ liệu xung đột như UCDP, vốn thường dùng các ngưỡng định lượng, ví dụ, 1000 thương vong trên chiến trường trong một năm để phân loại chiến tranh. Nếu không thống nhất định nghĩa từ đầu, xác suất đưa ra phía sau gần như mất ý nghĩa.

Một lợi ích lớn khác của tiêu chí phân giải là nó buộc người dự báo phải suy nghĩ kỹ hơn trước khi đưa ra xác suất. Khi phải viết rõ điều kiện để một dự báo được xem là đúng hoặc sai, người dự báo sẽ nhanh chóng nhận ra câu hỏi ban đầu có thể quá rộng, quá mơ hồ hoặc quá khó đo lường. Đây không phải là phần kỹ thuật phụ mà là bước giúp làm sắc nét toàn bộ quá trình phân tích.

Tiêu chí phân giải cũng tạo ra tính trách nhiệm. Nếu không có tiêu chí phân giải rõ ràng, người ta rất dễ “đúng theo cách diễn giải lại”. Một nhận định mơ hồ có thể được diễn đạt lại để khiến nó nghe có vẻ đúng sau khi sự kiện xảy ra. Nhưng một dự báo tốt thì không cho phép điều đó xảy ra. Nó đặt ra điều kiện từ trước, ghi nhận xác suất từ trước và chấp nhận để thực tế kiểm chứng sau đó.

Tất nhiên, không phải mọi câu hỏi đều có thể được định nghĩa hoàn hảo. Thế giới thực luôn có vùng xám. Nhưng mục tiêu của dự báo không phải là loại bỏ toàn bộ bất định, mà là giảm tối đa sự mơ hồ không cần thiết. Một bộ tiêu chí phân giải tốt không làm tương lai dễ đoán hơn, nhưng làm cho việc học từ dự báo trở nên nghiêm túc hơn.

Vì vậy, khi đọc một dự báo, đừng chỉ nhìn vào con số xác suất. Hãy nhìn vào câu hỏi phía sau con số đó. Sự kiện được định nghĩa thế nào? Thời hạn là khi nào? Nguồn xác nhận là gì? Có điều kiện loại trừ hay không? Nếu những điểm này không rõ, thì dù con số có vẻ chính xác đến đâu, dự báo đó vẫn có thể không thực sự đo lường được.

Trong dự báo, một câu hỏi rõ thường quan trọng không kém một câu trả lời hay. Tiêu chí phân giải chính là phần biến một nhận định về tương lai thành một cam kết có thể kiểm chứng. Và đó là nền tảng để dự báo không chỉ là nói về tương lai, mà còn là một quá trình học hỏi có kỷ luật từ thực tế.