#6 - Vì sao chuyên gia vẫn thường dự báo sai?
Trong những thời điểm bất định, con người thường có xu hướng tìm đến chuyên gia. Điều đó hoàn toàn dễ hiểu. Khi thế giới trở nên phức tạp, chúng ta muốn nghe từ những người có nhiều kinh nghiệm chuyên môn, nhiều thông tin hơn, và hiểu vấn đề sâu hơn. Tuy nhiên, có một thực tế là: chuyên gia không phải lúc nào cũng dự báo tốt. Trong nhiều trường hợp, họ thậm chí còn sai một cách rất tự tin.
Điều này không có nghĩa là chuyên môn không có giá trị. Trong nhiều lĩnh vực, kiến thức chuyên sâu là điều thiết yếu để hiểu bối cảnh, nhận diện tác nhân quan trọng, hay giải thích vì sao một sự kiện đang diễn ra. Nhưng hiểu một vấn đề và dự báo đúng về tương lai của vấn đề đó không hoàn toàn là một. Một người có thể rất giỏi trong việc phân tích những gì đã xảy ra, nhưng vẫn không giỏi trong việc ước lượng xác suất của những gì sắp xảy ra. Đây là khác biệt quan trọng mà chúng ta thường bỏ qua.
Một phần của vấn đề nằm ở chính bản chất của chuyên môn. Càng hiểu sâu một lĩnh vực, người ta càng dễ xây dựng những câu chuyện có vẻ rất thuyết phục về cách thế giới vận hành. Những câu chuyện đó thường logic, giàu chi tiết và nghe rất hợp lý. Nhưng tương lai không vận hành chỉ theo những câu chuyện hợp lý. Nó còn bị chi phối bởi bất định, ngẫu nhiên, phản ứng dây chuyền và những yếu tố mà không ai kiểm soát hoàn toàn. Chính vì vậy, một lập luận sắc bén không tự động dẫn đến một dự báo chính xác.
Ngoài ra, chuyên gia cũng là con người, và vì thế họ không đứng ngoài các thiên kiến nhận thức. Họ có thể trở nên quá tự tin vào mô hình giải thích quen thuộc của mình. Họ có thể ưu tiên những thông tin phù hợp với niềm tin sẵn có và xem nhẹ các tín hiệu đi ngược lại. Họ cũng có thể bị ảnh hưởng bởi động lực nghề nghiệp khiến một nhận định rõ ràng, dứt khoát thường hấp dẫn hơn nhiều so với một câu trả lời thận trọng kiểu “khả năng này cao hơn một chút, nhưng vẫn rất bất định”.
Trong địa chính trị, điều này càng rõ hơn. Những người theo dõi sát tình hình quốc tế thường dễ bị cuốn vào các diễn biến mới nhất, các phát biểu gây chú ý, hay các tín hiệu mang tính biểu tượng. Nhưng đọc nhiều tin, có nhiều nguồn hay nắm rõ lịch sử chưa đủ để tạo ra một phán đoán tốt về tương lai. Nếu không có một cách tiếp cận có cấu trúc, người phân tích rất dễ biến sự hiểu biết của mình thành cảm giác chắc chắn, thay vì một đánh giá xác suất có kỷ luật.
Các nghiên cứu nổi tiếng của Philip Tetlock cũng chỉ ra một điểm quan trọng: những người dự báo tốt nhất không nhất thiết là những học giả nổi tiếng nhất, có học sâu nhất, hay đưa ra các nhận định mạnh mẽ nhất. Điểm khác biệt thường nằm ở thói quen tư duy. Những người dự báo tốt có xu hướng khiêm tốn hơn trước bất định, chia nhỏ vấn đề thành các phần dễ đánh giá hơn, cập nhật quan điểm khi có thông tin mới và ít gắn bản thân với một câu chuyện lớn duy nhất. Nói cách khác, họ không cố tỏ ra chắc chắn. Họ cố gắng đúng hơn theo thời gian.
Điều này dẫn tới một kết luận khá quan trọng: chuyên môn vẫn cần thiết, nhưng chuyên môn một mình là chưa đủ. Muốn dự báo tốt, người ta không chỉ cần biết nhiều, mà còn phải biết cách suy nghĩ về điều mình chưa biết. Đó là lý do dự báo không nên được hiểu như phần mở rộng tự nhiên của bình luận chuyên môn. Nó là một kỹ năng riêng, đòi hỏi tư duy xác suất, khả năng cập nhật và sự kỷ luật trong cách đánh giá thông tin.
Cuối cùng, bài học ở đây không phải là nên mất niềm tin vào chuyên gia. Bài học là chúng ta cần phân biệt giữa hiểu biết và khả năng dự báo. Một người có thể rất giỏi về phân tích nhưng không chắc là một người dự báo giỏi.
